Η άσκηση μετά τη διάγνωση καρκίνου του μαστού συχνά αντιμετωπίζεται ως μια γενική συμβουλή «υγιεινού τρόπου ζωής». Στην πραγματικότητα, τα τελευταία χρόνια έχει αποκτήσει πολύ πιο συγκεκριμένο ρόλο στη φροντίδα των ασθενών.
Οι σύγχρονες κατευθυντήριες οδηγίες της American Society of Clinical Oncology (ASCO) συνιστούν αερόβια άσκηση και ασκήσεις ενδυνάμωσης ακόμη και κατά τη διάρκεια της ενεργού θεραπείας, καθώς έχει αποδειχθεί ότι μειώνουν την κόπωση και βοηθούν στη διατήρηση της φυσικής κατάστασης, της μυϊκής δύναμης και της λειτουργικότητας. Το σημαντικό επομένως δεν είναι ότι «η άσκηση κάνει καλό». Είναι ότι αποτελεί πλέον ένα τεκμηριωμένο μέρος της αποκατάστασης μετά τον καρκίνο του μαστού.
Γιατί η άσκηση είναι σημαντική κατά τη διάρκεια της θεραπείας;
Χημειοθεραπεία, ακτινοθεραπεία, χειρουργείο και ορμονοθεραπεία μπορούν να επηρεάσουν διαφορετικά το σώμα. Η κόπωση είναι ένα από τα συχνότερα προβλήματα. Παράλληλα μπορεί να μειωθεί η μυϊκή δύναμη και η καρδιοαναπνευστική ικανότητα, να αυξηθεί το σωματικό βάρος και να εμφανιστούν δυσκαμψία, μυοσκελετικοί πόνοι ή διαταραχές ύπνου.
Η φυσιολογική αντίδραση μιας ασθενούς που αισθάνεται κουρασμένη είναι συχνά να περιορίσει ακόμη περισσότερο τη δραστηριότητά της. Αυτό όμως μπορεί να δημιουργήσει έναν φαύλο κύκλο: λιγότερη κίνηση → μεγαλύτερη απώλεια φυσικής κατάστασης → περισσότερη κόπωση → ακόμη λιγότερη κίνηση.
Οι μελέτες που αξιολόγησε η ASCO δείχνουν ότι η άσκηση κατά τη θεραπεία μπορεί να διακόψει αυτόν τον κύκλο. Τόσο η αερόβια όσο και η προοδευτική άσκηση με αντιστάσεις μειώνουν το αίσθημα κόπωσης και βοηθούν στη διατήρηση της φυσικής λειτουργικότητας, με χαμηλό κίνδυνο ανεπιθύμητων ενεργειών όταν προσαρμόζονται σωστά στην κατάσταση της ασθενούς.
Τι είδους άσκηση έχει μελετηθεί;
Δεν υπάρχει μία συγκεκριμένη «άσκηση για τον καρκίνο». Τα περισσότερα δεδομένα αφορούν έναν συνδυασμό:
- Αερόβιας άσκησης, όπως γρήγορο περπάτημα, ποδήλατο ή κολύμβηση.
- Ενδυνάμωσης, με βάρη, λάστιχα ή ασκήσεις με το βάρος του σώματος.
- Κινητικότητας και ευλυγισίας, ιδιαίτερα για τον ώμο και το άνω άκρο μετά από χειρουργική επέμβαση.
Η απώλεια μυϊκής μάζας και λειτουργικότητας μετά από θεραπείες όπως η χημειοθεραπεία δεν είναι μόνο θέμα φυσικής κατάστασης, αλλά επηρεάζει την καθημερινή αυτονομία και μπορεί να επιμείνει για μεγάλο χρονικό διάστημα αν δεν αντιμετωπιστεί.
Πόση άσκηση χρειάζεται;
Για όσες γυναίκες έχουν ολοκληρώσει την αρχική θεραπεία και μπορούν να ασκηθούν χωρίς ειδικούς περιορισμούς, η American Cancer Society προτείνει ως μακροπρόθεσμο στόχο:
- 150–300 λεπτά μέτριας έντασης την εβδομάδα, ή
- 75–150 λεπτά έντονης άσκησης, ή συνδυασμό των δύο,
- μαζί με ασκήσεις μυϊκής ενδυνάμωσης τουλάχιστον δύο φορές την εβδομάδα.
Μια γυναίκα που βρίσκεται σε χημειοθεραπεία ή έχει χειρουργηθεί πρόσφατα μπορεί αρχικά να ξεκινήσει με 10–15 λεπτά περπατήματος και να αυξήσει σταδιακά τη διάρκεια και την ένταση. Ακόμη και μικρότερη ποσότητα δραστηριότητας είναι προτιμότερη από την πλήρη ακινησία.
Τι γίνεται αμέσως μετά το χειρουργείο;
Μετά από χειρουργική επέμβαση μαστού, ένα από τα πρώτα ζητήματα είναι η αποκατάσταση της κινητικότητας του σύστοιχου ώμου. Η παλαιότερη αντίληψη ότι το χέρι πρέπει να παραμένει όσο το δυνατόν περισσότερο «προστατευμένο» έχει σε μεγάλο βαθμό εγκαταλειφθεί.
Μετά από ογκεκτομή, μαστεκτομή ή επέμβαση στους λεμφαδένες, οι ειδικές ήπιες ασκήσεις του ώμου μπορούν συνήθως να ξεκινούν από την επόμενη ημέρα του χειρουργείου, σύμφωνα με τις οδηγίες της χειρουργικής ομάδας. Στόχος είναι η σταδιακή επανάκτηση του πλήρους εύρους κίνησης και η αποφυγή χρόνιας δυσκαμψίας.
Μετά από αποκατάσταση μαστού, οι περιορισμοί μπορεί να είναι διαφορετικοί ανάλογα με την τεχνική και χρειάζεται εξατομικευμένη καθοδήγηση. Το περπάτημα μπορεί επίσης να ξεκινήσει πολύ νωρίς, ενώ η επιστροφή σε μεγαλύτερα φορτία και πιο έντονη άσκηση γίνεται σταδιακά.
Βάρη και λεμφοίδημα: ένας μύθος που έχει αλλάξει
Για πολλά χρόνια, γυναίκες που είχαν υποβληθεί σε βιοψία φρουρού ή λεμφαδενικό καθαρισμό συμβουλεύονταν να αποφεύγουν τα βάρη ή την έντονη χρήση του χεριού από την πλευρά της επέμβασης.
Τα σημερινά δεδομένα δεν υποστηρίζουν αυτή τη γενικευμένη απαγόρευση. Η προοδευτική άσκηση με αντιστάσεις μπορεί να γίνει με ασφάλεια, ακόμη και σε γυναίκες που έχουν αυξημένο κίνδυνο λεμφοιδήματος, αρκεί η επιβάρυνση να αυξάνεται σταδιακά. Σε γυναίκες που έχουν ήδη λεμφοίδημα, η άσκηση μπορεί επίσης να αποτελεί μέρος της αντιμετώπισης, σε συνεργασία με εξειδικευμένο φυσικοθεραπευτή ή θεραπευτή λεμφοιδήματος.
Μπορεί η άσκηση να μειώσει τον κίνδυνο υποτροπής;
Εδώ χρειάζεται να διαχωρίσουμε αυτό που γνωρίζουμε με βεβαιότητα από αυτό που υποστηρίζεται κυρίως από μελέτες παρατήρησης. Οι γυναίκες που είναι περισσότερο δραστήριες μετά τη διάγνωση καρκίνου του μαστού εμφανίζουν στις μεγάλες μελέτες χαμηλότερη συνολική θνητότητα, χαμηλότερη θνητότητα από καρκίνο του μαστού και πιθανώς χαμηλότερο κίνδυνο υποτροπής.
Η μεγάλη ανασκόπηση του World Cancer Research Fund, η οποία αξιολόγησε 432 μελέτες για τη διατροφή, το βάρος και τη φυσική δραστηριότητα μετά από καρκίνο μαστού, βρήκε ότι οι περισσότερο δραστήριες γυναίκες είχαν περίπου 44% χαμηλότερη συνολική θνητότητα και 42% χαμηλότερη θνητότητα από καρκίνο του μαστού σε σχέση με τις λιγότερο δραστήριες. Υπήρχαν επίσης ενδείξεις μικρότερου κινδύνου υποτροπής.
Αντίστοιχα, μια ανάλυση σχεδόν 30.000 γυναικών βρήκε περίπου 16% χαμηλότερο κίνδυνο υποτροπής στις γυναίκες που ήταν σωματικά δραστήριες μετά τη διάγνωση. Υπάρχει όμως μια σημαντική επιστημονική επιφύλαξη: μεγάλο μέρος αυτών των δεδομένων βασίζεται σε δεδομένα παρακολούθησης. Οι γυναίκες που ασκούνται περισσότερο μπορεί ταυτόχρονα να έχουν διαφορετικό βάρος, λιγότερα συνοδά νοσήματα ή άλλες συμπεριφορές που επηρεάζουν την έκβαση.
Έτσι λοιπόν, ναι μεν η μεγαλύτερη φυσική δραστηριότητα συσχετίζεται με καλύτερα ογκολογικά αποτελέσματα, αλλά δεν έχει ακόμη αποδειχθεί με την ίδια βεβαιότητα ότι η αύξηση της άσκησης από μόνη της προκαλεί τη συγκεκριμένη μείωση των υποτροπών. Αυτό δεν μειώνει την αξία της άσκησης. Απλώς αποφεύγει έναν ισχυρισμό που τα σημερινά δεδομένα δεν μπορούν ακόμη να στηρίξουν απόλυτα.
Πώς μπορεί να επηρεάζει τη βιολογία του καρκίνου;
Η συστηματική άσκηση μπορεί να επηρεάσει το σωματικό λίπος, την ευαισθησία στην ινσουλίνη, τα επίπεδα ορισμένων ορμονών και φλεγμονωδών παραγόντων, καθώς και τη μυϊκή μάζα. Ιδιαίτερα μετά την εμμηνόπαυση, ο λιπώδης ιστός αποτελεί σημαντική πηγή οιστρογόνων, γεγονός που μπορεί να έχει σημασία στον ορμονοεξαρτώμενο καρκίνο. Η άσκηση συμβάλλει επίσης στην καλύτερη καρδιομεταβολική υγεία, κάτι ιδιαίτερα σημαντικό για γυναίκες που έχουν λάβει θεραπείες με δυνητικές καρδιαγγειακές επιπτώσεις. Οι μηχανισμοί αυτοί είναι βιολογικά εύλογοι, αλλά δεν σημαίνει ότι μπορούμε να αποδώσουμε το πιθανό αντικαρκινικό αποτέλεσμα της άσκησης σε έναν μόνο από αυτούς.
Δεν χρειάζεται να γίνει κανείς αθλητής
Το σημαντικότερο πρακτικό μήνυμα είναι ότι η συνέπεια έχει μεγαλύτερη σημασία από την τελειότητα. Για μια γυναίκα που δεν γυμναζόταν προηγουμένως, ένα ρεαλιστικό ξεκίνημα μπορεί να είναι 20–30 λεπτά γρήγορο περπάτημα τις περισσότερες ημέρες της εβδομάδας, με σταδιακή προσθήκη δύο μικρών προπονήσεων ενδυνάμωσης.
Μια γυναίκα που ήταν ήδη αθλητικά δραστήρια μπορεί συνήθως να επιστρέψει σταδιακά ακόμη και σε πολύ πιο απαιτητικές δραστηριότητες, εφόσον δεν υπάρχουν ειδικοί χειρουργικοί ή ιατρικοί περιορισμοί. Δεν υπάρχει μία ιδανική μορφή άσκησης για όλες. Περπάτημα, τρέξιμο, ποδήλατο, κολύμβηση, γυμναστήριο, Pilates ή άλλες δραστηριότητες μπορούν να αποτελέσουν καλές επιλογές. Η καλύτερη μορφή άσκησης είναι τελικά αυτή που είναι ασφαλής, προοδευτική και μπορεί να διατηρηθεί μακροπρόθεσμα.
Συμπέρασμα
Η άσκηση δεν αποτελεί εναλλακτική θεραπεία του καρκίνου του μαστού και δεν αντικαθιστά το χειρουργείο, την ακτινοθεραπεία ή τη συστηματική θεραπεία. Αποτελεί όμως πλέον ουσιαστικό μέρος της σύγχρονης υποστηρικτικής φροντίδας.
Βοηθά στη μείωση της κόπωσης, στη διατήρηση της μυϊκής δύναμης και της λειτουργικότητας, στην αποκατάσταση μετά το χειρουργείο και στη μακροπρόθεσμη υγεία. Παράλληλα, οι γυναίκες που παραμένουν σωματικά δραστήριες μετά τη διάγνωση φαίνεται να έχουν καλύτερη μακροπρόθεσμη έκβαση, αν και η ακριβής επίδραση της άσκησης στον κίνδυνο υποτροπής εξακολουθεί να μελετάται.
Ο στόχος δεν είναι ένα αυστηρό πρόγραμμα που πρέπει να ακολουθηθεί από την πρώτη ημέρα. Είναι η σταδιακή επιστροφή σε ένα σώμα που κινείται, δυναμώνει και επανακτά τη λειτουργικότητά του μετά τη θεραπεία.
Επιστροφή στην κίνηση με ασφάλεια και σωστή καθοδήγηση
Μετά από χειρουργείο ή θεραπεία για καρκίνο του μαστού, η επιστροφή στην άσκηση πρέπει να προσαρμόζεται στην επέμβαση που έχει προηγηθεί, στη λειτουργία του ώμου, στην κατάσταση των λεμφαδένων και στη συνολική θεραπεία.
Αν υπάρχει περιορισμός της κίνησης, cording, λεμφοίδημα ή αβεβαιότητα σχετικά με το πότε και πώς μπορείτε να επιστρέψετε στην άσκηση, η έγκαιρη αξιολόγηση και, όπου χρειάζεται, η συνεργασία με εξειδικευμένο φυσικοθεραπευτή μπορεί να επιτρέψει ασφαλέστερη και ταχύτερη επάνοδο στη δραστηριότητα.
