Καρκίνος του μαστού: ποιος είναι ο δικός μου κίνδυνος;

Οι παράγοντες που πραγματικά επηρεάζουν την πιθανότητα εμφάνισης της νόσου

Μία από τις συχνότερες ερωτήσεις που δέχεται ένας χειρουργός μαστού είναι: «Κινδυνεύω να εμφανίσω καρκίνο του μαστού;» Η απάντηση δεν μπορεί να δοθεί από έναν μόνο παράγοντα. Η ηλικία, το οικογενειακό ιστορικό, η κληρονομικότητα, η πυκνότητα των μαστών, ορισμένα προηγούμενα ευρήματα σε βιοψία αλλά και στοιχεία του τρόπου ζωής συνδυάζονται και διαμορφώνουν έναν διαφορετικό κίνδυνο για κάθε γυναίκα.

Στον γενικό γυναικείο πληθυσμό, ο μέσος κίνδυνος εμφάνισης καρκίνου του μαστού κατά τη διάρκεια της ζωής είναι περίπου 13%, δηλαδή περίπου 1 στις 8 γυναίκες. Αυτό όμως είναι ένας πληθυσμιακός μέσος όρος και όχι η προσωπική πρόβλεψη μιας συγκεκριμένης γυναίκας.

Η σύγχρονη πρόληψη του καρκίνου του μαστού βασίζεται επομένως όχι μόνο στο να πραγματοποιείται μια μαστογραφία στη σωστή ηλικία, αλλά και στο να γνωρίζουμε ποια γυναίκα έχει μέσο, αυξημένο ή υψηλό κίνδυνο, ώστε να προσαρμόζουμε ανάλογα τον προληπτικό έλεγχο.

Η ηλικία παραμένει ο σημαντικότερος παράγοντας κινδύνου

Με εξαίρεση το γυναικείο φύλο, η αύξηση της ηλικίας αποτελεί τον σημαντικότερο μεμονωμένο παράγοντα κινδύνου για καρκίνο του μαστού. Οι περισσότεροι καρκίνοι εμφανίζονται μετά την ηλικία των 50 ετών, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η νόσος δεν μπορεί να εμφανιστεί σε νεότερες γυναίκες.

Η ηλικία αποτελεί επίσης τον λόγο για τον οποίο ο προληπτικός έλεγχος μεταβάλλεται στη διάρκεια της ζωής μιας γυναίκας. Η κατάλληλη ηλικία έναρξης, η συχνότητα της μαστογραφίας και η πιθανή προσθήκη άλλης απεικονιστικής εξέτασης εξαρτώνται από τον συνολικό κίνδυνο και όχι μόνο από έναν αριθμό στην ταυτότητα.

Οικογενειακό ιστορικό: δεν έχουν όλες οι περιπτώσεις την ίδια σημασία

Η ύπαρξη καρκίνου μαστού στην οικογένεια αυξάνει τον κίνδυνο, αλλά δεν σημαίνει αυτομάτως ότι υπάρχει κληρονομικό σύνδρομο. Μεγαλύτερη σημασία έχει όταν υπάρχουν:

πολλαπλά περιστατικά καρκίνου μαστού στην ίδια πλευρά της οικογένειας,

• διάγνωση σε νεαρή ηλικία,
• αμφοτερόπλευρος καρκίνος μαστού,
• καρκίνος ωοθηκών,
• καρκίνος μαστού σε άνδρα,
• ή συνδυασμοί συγκεκριμένων καρκίνων μέσα στην ίδια οικογένεια.

Η παρουσία ενός συγγενούς πρώτου βαθμού με καρκίνο μαστού περίπου διπλασιάζει κατά μέσο όρο τον σχετικό κίνδυνο, αλλά η πραγματική επίδραση εξαρτάται σημαντικά από την ηλικία διάγνωσης και το συνολικό οικογενειακό ιστορικό.

Πότε πρέπει να σκεφτόμαστε κληρονομική προδιάθεση;

Ένα μικρό αλλά σημαντικό ποσοστό των καρκίνων μαστού σχετίζεται με παθογόνες μεταλλάξεις σε γονίδια που μπορούν να κληρονομηθούν. Τα πιο γνωστά είναι τα BRCA1 και BRCA2, όμως σήμερα γνωρίζουμε ότι σημαντικό ρόλο μπορεί να έχουν και άλλα γονίδια, όπως τα PALB2, CHEK2, ATM, TP53, CDH1 και PTEN. Για ορισμένες μεταλλάξεις ο κίνδυνος μπορεί να είναι πολύ υψηλός. Για παράδειγμα, περισσότερες από 60 στις 100 γυναίκες που φέρουν παθογόνο μετάλλαξη BRCA1 ή BRCA2 αναμένεται να εμφανίσουν καρκίνο μαστού κάποια στιγμή στη ζωή τους.

Ο γονιδιακός έλεγχος όμως δεν πρέπει να γίνεται αδιακρίτως ούτε να ερμηνεύεται απομονωμένα. Η σωστή ένδειξη προκύπτει από το ατομικό και οικογενειακό ιστορικό και τα αποτελέσματα χρειάζονται κατάλληλη γενετική συμβουλευτική.

Πυκνοί μαστοί: ένας συχνός αλλά συχνά υποτιμημένος παράγοντας

Η πυκνότητα των μαστών φαίνεται στη μαστογραφία και περιγράφει την αναλογία αδενικού και ινώδους ιστού προς το λιπώδες στοιχείο. Οι πυκνοί μαστοί δεν αποτελούν νόσο. Είναι πολύ συχνοί — σχεδόν οι μισές γυναίκες ηλικίας άνω των 40 ετών που υποβάλλονται σε μαστογραφία έχουν πυκνούς μαστούς.

Έχουν όμως διπλή σημασία: πρώτον, η αυξημένη πυκνότητα σχετίζεται ανεξάρτητα με μεγαλύτερο κίνδυνο ανάπτυξης καρκίνου του μαστού και, δεύτερον, μπορεί να δυσκολεύει την αναγνώριση ενός καρκίνου στη μαστογραφία. Η ύπαρξη πυκνών μαστών δεν σημαίνει αυτομάτως ότι κάθε γυναίκα χρειάζεται μαγνητική τομογραφία. Η απόφαση για συμπληρωματικό έλεγχο πρέπει να γίνεται με βάση τον συνολικό ατομικό κίνδυνο.

Τι σημαίνει μια προηγούμενη βιοψία μαστού;

Η ίδια η πραγματοποίηση μιας βιοψίας δεν αυξάνει τον κίνδυνο καρκίνου. Συγκεκριμένες αλλοιώσεις, όπως η άτυπη υπερπλασία των πόρων (ADH), η άτυπη λοβιακή υπερπλασία (ALH) και το LCIS, συνδέονται με σημαντικά αυξημένο μελλοντικό κίνδυνο και μπορεί να αλλάξουν το πρόγραμμα παρακολούθησης μιας γυναίκας.

Αυτός είναι και ο λόγος που μια «καλοήθης» βιοψία δεν σημαίνει πάντοτε ότι το εύρημα μπορεί απλώς να ξεχαστεί. Ορισμένες αλλοιώσεις λειτουργούν περισσότερο ως δείκτες αυξημένου μελλοντικού κινδύνου.

Ο ρόλος των ορμονών

Η μεγαλύτερη διάρκεια έκθεσης του μαστού στα οιστρογόνα συνδέεται με μικρή αύξηση του κινδύνου. Για τον λόγο αυτό, πρώιμη έναρξη της περιόδου, καθυστερημένη εμμηνόπαυση, απουσία κύησης ή πρώτη τελειόμηνη κύηση σε μεγαλύτερη ηλικία σχετίζονται με αυξημένο κίνδυνο σε επίπεδο πληθυσμού.

Η θεραπεία ορμονικής υποκατάστασης (HRT) χρειάζεται περισσότερο ισορροπημένη προσέγγιση. Η συνδυασμένη θεραπεία με οιστρογόνο και προγεσταγόνο αυξάνει τον κίνδυνο καρκίνου μαστού, ιδιαίτερα όσο αυξάνεται η διάρκεια χρήσης. Ο κίνδυνος δεν είναι ίδιος για όλες τις μορφές HRT και μειώνεται μετά τη διακοπή. Για πολλές γυναίκες, τα οφέλη της θεραπείας για σοβαρά συμπτώματα εμμηνόπαυσης μπορεί να υπερτερούν του μικρού απόλυτου κινδύνου και η απόφαση πρέπει να είναι εξατομικευμένη.

Ποιοι παράγοντες μπορούμε να αλλάξουμε;

Δεν μπορούμε να αλλάξουμε την ηλικία ή τα γονίδιά μας. Υπάρχουν όμως παράγοντες που επηρεάζονται από τον τρόπο ζωής. Τα δεδομένα είναι ισχυρότερα για:

• Αλκοόλ. Ακόμη και σχετικά μικρές ποσότητες συνδέονται με αύξηση του κινδύνου, η οποία μεγαλώνει όσο αυξάνεται η κατανάλωση.
• Σωματικό βάρος. Το αυξημένο βάρος και η παχυσαρκία, ιδιαίτερα μετά την εμμηνόπαυση, σχετίζονται με μεγαλύτερο κίνδυνο.
• Σωματική δραστηριότητα. Η τακτική άσκηση συνδέεται με μειωμένο κίνδυνο και προσφέρει παράλληλα σημαντικά καρδιαγγειακά και μεταβολικά οφέλη.
• Θηλασμός. Όταν είναι εφικτός, συνδέεται με μια μικρή αλλά μετρήσιμη προστατευτική επίδραση.

Ο στόχος δεν είναι να δημιουργείται ενοχή γύρω από τον τρόπο ζωής. Οι περισσότεροι καρκίνοι μαστού προκύπτουν από έναν πολύπλοκο συνδυασμό ηλικίας, βιολογίας, γενετικής, ορμονικών και περιβαλλοντικών παραγόντων.

Τι σημαίνει τελικά «έχω αυξημένο κίνδυνο»;

Ο σχετικός κίνδυνος και ο απόλυτος κίνδυνος δεν είναι το ίδιο. Αν ένας παράγοντας αυξάνει έναν πολύ μικρό κίνδυνο κατά 50%, ο τελικός απόλυτος κίνδυνος μπορεί να εξακολουθεί να είναι μικρός. Αντίθετα, η ίδια σχετική αύξηση σε μια γυναίκα που ήδη βρίσκεται σε υψηλό κίνδυνο μπορεί να έχει πολύ μεγαλύτερη κλινική σημασία.

Γι' αυτό η σύγχρονη εκτίμηση κινδύνου δεν γίνεται προσθέτοντας μεμονωμένους παράγοντες. Σε γυναίκες στις οποίες υπάρχει ένδειξη μπορούν να χρησιμοποιηθούν επικυρωμένα μοντέλα εκτίμησης κινδύνου, μαζί με το οικογενειακό ιστορικό, την πυκνότητα των μαστών, προηγούμενες βιοψίες και —όταν ενδείκνυται— γονιδιακό έλεγχο.

Το αποτέλεσμα μπορεί να αλλάξει ουσιαστικά το πρόγραμμα πρόληψης: από το πότε θα αρχίσει ο έλεγχος μέχρι το αν χρειάζεται μαγνητική μαστών ή, σε γυναίκες πραγματικά υψηλού κινδύνου, συζήτηση για φαρμακευτική πρόληψη ή προφυλακτικές παρεμβάσεις.

Συμπέρασμα

Η ερώτηση «κινδυνεύω να εμφανίσω καρκίνο του μαστού;» δεν απαντάται μόνο με το αν υπήρξε καρκίνος στην οικογένεια.

Κάθε γυναίκα έχει το δικό της προφίλ κινδύνου. Η ηλικία, η κληρονομικότητα, η πυκνότητα των μαστών, προηγούμενα παθολογοανατομικά ευρήματα, η ορμονική έκθεση και ο τρόπος ζωής συνθέτουν μια συνολική εικόνα.

Η πραγματική αξία της εκτίμησης κινδύνου δεν βρίσκεται στο να δοθεί απλώς ένα ποσοστό. Βρίσκεται στο να μετατραπεί αυτή η πληροφορία σε κατάλληλο και εξατομικευμένο πρόγραμμα πρόληψης.